Thế kẹt hạt nhân: Tại sao đàm phán Mỹ - Iran mãi không thể tìm được tiếng nói chung?

Cuộc đàm phán hạt nhân Mỹ - Iran hiện đang rơi vào bế tắc trầm trọng khi những bất đồng về thời hạn đình chỉ làm giàu uranium trở thành rào cản không thể vượt qua giữa hai phía.

Những nỗ lực ngoại giao gần đây tại Pakistan đã kết thúc mà không đạt được bất kỳ thỏa thuận nào nhằm chấm dứt xung đột. Tâm điểm của sự đổ vỡ một lần nữa nằm ở chương trình hạt nhân của Tehran - một vấn đề không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn là cuộc chiến về vị thế chính trị.

Cuộc mặc cả về thời gian: 5 năm hay 20 năm?

Theo phân tích từ nhà bình luận Priyanka Shankar của Al Jazeera, hố sâu ngăn cách giữa Washington và Tehran hiện nằm ở con số cụ thể về thời gian. Phía Mỹ đưa ra yêu cầu khắt khe: Iran phải đình chỉ hoàn toàn chương trình làm giàu uranium trong vòng 20 năm để đổi lấy việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế nặng nề.

Ngược lại, Tehran coi yêu cầu này là không thể chấp nhận được và chỉ đề xuất một khoảng thời gian tạm dừng tối đa không quá 5 năm. Sự chênh lệch này không đơn thuần là con số, mà là phép thử về mức độ tin cậy và quyền tự chủ chiến lược của mỗi quốc gia.

Ranh giới mong manh giữa năng lượng hòa bình và vũ khí hạt nhân

Để hiểu tại sao Mỹ lại quyết liệt đến vậy, cần nhìn vào các số liệu kỹ thuật. Uranium sau khi được làm giàu sẽ trở thành nhiên liệu cho lò phản ứng, nhưng nếu đạt đến ngưỡng 90%, nó có thể được dùng để chế tạo vũ khí hạt nhân. Hiện tại, Iran đang nắm giữ khoảng 440 kg uranium làm giàu ở mức 60%.

Ông Rafael Grossi, người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), đã cảnh báo rằng về mặt lý thuyết, trữ lượng này đủ để sản xuất hơn 10 đầu đạn hạt nhân. Các kho dự trữ này phân bố tại Isfahan, Natanz và Fordow. Đáng chú ý, hai cơ sở dưới lòng đất là Natanz và Fordow đã bị hư hại nặng nề sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel vào tháng ⁶⁄₂₀₂₅, khiến tình trạng thực tế của số uranium này hiện vẫn là một ẩn số.

Dù Tehran luôn khẳng định chương trình hạt nhân chỉ phục vụ mục đích hòa bình và có sắc lệnh chống vũ khí hạt nhân từ Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei, nhưng Washington và Israel không tin vào điều đó. Họ cho rằng Iran đang xây dựng “năng lực tiềm tàng” để có thể chế tạo bom nhanh chóng nếu thay đổi ý định.

Chiến lược “Áp lực cực đại” của Donald Trump

Nhìn lại lịch sử, năm 2015, thỏa thuận JCPOA từng được ký kết dưới thời Barack Obama, cho phép Iran nới lỏng trừng phạt để đổi lấy việc thu hẹp chương trình hạt nhân. Tuy nhiên, năm 2018, Tổng thống Donald Trump đã đơn phương rút Mỹ khỏi hiệp ước này, gọi đó là một thỏa thuận “một chiều”.

Trong các cuộc đàm phán hiện nay, ông Trump tiếp tục duy trì quan điểm cứng rắn. Thậm chí, ông không hài lòng với đề xuất tạm dừng 20 năm mà Phó Tổng thống JD Vance đưa ra, vì ông muốn một cam kết tuyệt đối: Iran không bao giờ được phép có vũ khí hạt nhân.

Ông Trump tin rằng việc phong tỏa các cảng biển và gia tăng áp lực kinh tế sẽ buộc Tehran phải nhượng bộ. Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng đây là một canh bạc rủi ro. Christine Wormuth, cựu quan chức quân đội Mỹ, lo ngại áp lực quá lớn có thể phản tác dụng, khiến Iran cảm thấy việc chế tạo bom là con đường duy nhất để tự vệ.

Điểm nghẽn chính trị và bài toán mặc cả

Đối với Iran, chương trình hạt nhân không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là niềm tự hào dân tộc và biểu tượng của sự thách thức đối với quyền lực Mỹ. Việc giữ lại quyền làm giàu uranium được Tehran coi là quyền lợi chính đáng theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT).

Giáo sư MV Ramana từ Đại học British Columbia nhận định, các cuộc thảo luận về thời hạn đình chỉ thực chất là một quá trình mặc cả chính trị. Trong khi đó, nhà khoa học chính trị Chris Featherstone cho rằng Mỹ muốn thời gian đình chỉ càng dài càng tốt, vì điều này khiến việc tái khởi động quy trình trở nên khó khăn hơn và giúp ông Trump khẳng định chiến thắng chính trị sau cuộc xung đột.

Góc nhìn chuyên gia: Cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran hiện nay là sự va chạm giữa hai “lằn ranh đỏ” không thể thỏa hiệp. Một bên coi việc xóa bỏ năng lực hạt nhân là điều kiện tiên quyết cho hòa bình, bên kia coi đó là sự đầu hàng về chủ quyền. Khi niềm tin đã bị xói mòn qua nhiều thập kỷ, mọi thỏa thuận ngắn hạn chỉ là giải pháp tạm thời nếu không có một khung pháp lý mới thay thế JCPOA một cách toàn diện hơn.

Liệu chiến lược “áp lực cực đại” sẽ buộc Iran khuất phục, hay sẽ đẩy khu vực Trung Đông vào một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân không thể kiểm soát? Bạn nghĩ sao về cách tiếp cận của ông Trump trong vấn đề này?